Nederland op de kaart

Nationale Omgevingsvisie

De kracht van kaarten zit in het identificeren en visualiseren van opgaven. Combinaties van verschillende informatielagen tonen conflicten en kansen, waarmee ze prangende vragen oproepen en discussie aanwakkeren. Met keuzes in ontwerp en legenda worden verhalen tot leven gebracht. Kortom: kaarten zijn onmisbaar in het komen tot een sterke ruimtelijke visie.

Kaarten en hun verhaal

Het maken van kaarten past in de rijke traditie van ruimtelijke planning in Nederland. Kijkend naar de grote ruimtelijke plannen uit de vorige eeuw valt de tijdsgeest waarin ze gemaakt zijn duidelijk af te lezen. Wanneer we een aantal decennia in de tijd terugbladeren, komen we de kaarten van de Tweede Nota Ruimtelijke Ordening (1966) tegen. Deze nota werd opgesteld in een tijd van zeer snelle bevolkingsgroei, waarbij men het dichtgroeien van het landschap als een grote dreiging zag. Om ongecontroleerde suburbanisatie tegen te gaan en ons landschap open te houden moest verstedelijking in banen worden geleid, uitmondend in het groeikernenbeleid. Dit conflict tussen verstedelijking en open landschap spreekt duidelijk uit de structuurkaart die bij deze nota hoort: de duidelijk afgebakende kernen en landschappen en het grote contrast tussen ‘rood’ en ‘groen’ – niet alleen kleuren, maar later ook de geijkte vaktermen voor verstedelijking en landschap.

Wanneer we vanaf daar een aantal decennia in de tijd vooruit bladeren, komen we een ander voorbeeld tegen: de Vierde Nota (1988). Hierin zien we dat het streven naar het geleiden van groei door sturing vanuit het Rijk, is verruild voor het principe van ‘regio’s op eigen kracht’. Er wordt meer uitgegaan van concurrentiewerking tussen de steden. Dit is weer duidelijk terug te zien in de kaarten van deze Nota: steden zijn grenzeloos (er worden slechts richtingen voor groei meegegeven), de grootste steden worden aangeduid als knooppunten, en grenzen voor open ruimte zijn vaag en daarmee duidelijk ondergeschikt aan de rest van de kaart.

Links: Kaart uit de Tweede Nota (1966). Rechts: Kaart uit de Vierde Nota (1988) Links: Kaart uit de Tweede Nota (1966). Rechts: Kaart uit de Vierde Nota (1988).

Het verhaal van de Nationale Omgevingsvisie

In kaarten zijn dus, door middel van hun ontwerp- en legendakeuze, verhalen uit een andere tijd te lezen. Wat is dan nu het verhaal van de Nationale Omgevingsvisie (NOVI)? En hoe blijkt dat uit de kaarten?

Voor het eerst in een nationale visie is duurzaamheid zo’n sterk motief. We zien dat de huidige manier van grondgebruik, energievoorziening en groei niet meer houdbaar is en teveel kosten met zich meebrengt. De sectorale structuur van ons planningssysteem en de focus op de korte termijn zijn belangrijke oorzaken van dit probleem. Vandaar de omslag naar een ruimtelijke planning waarin integraliteit en de lange termijn leidend zijn. Factoren zoals de huidige condities van de bodem en de grenzen van het bestaande bebouwd gebied worden zo belangrijk bij keuzes die in toekomstige ruimtelijke plannen gemaakt moeten worden. Dit zien we terug in de kaarten.

De basis van alle kaarten bestaat uit hoogte- en diepteligging, bodemtypologie en bestaand bebouwd gebied:
– De hoogte- en diepteligging laat ons land zien als een vitale delta, waar vele steden groot zijn geworden dankzij de relatie met onze wateren. Tegelijkertijd toont het onze kwetsbaarheid, wetende welke gevaren onze ligging ten opzichte van de zee met zich mee brengt. Klimaatadaptatie is één van de belangrijkste opgaven in toekomstige ruimtelijke plannen.
– De bodemtypologie laat de ondergrond zien waarop we ons land de komende decennia met zijn allen verder vorm zullen geven: de grond waar we zo zuinig op moeten zijn. De diversiteit aan landschappen is zichtbaar: het natte delta- en rivierengebied, de dalende veengronden en de drogere zandgronden. Elk van deze gebieden heeft zijn eigen opgaven, zowel in de steden als in het landelijk gebied.
– Als bovenste laag is het bebouwd gebied te zien: het internationale netwerk van compacte steden. Binnen deze steden, dorpen en terreinen zullen we het grootste deel van de bevolkingsgroei moeten opvangen. In dit netwerk zijn geen grenzen zichtbaar, want samen met onze buurlanden staan we sterker.

Op deze manier sluiten de kaarten aan bij het verhaal van de NOVI. Ze dagen uit om anders naar ons land te kijken en ook écht andere keuzes te maken – keuzes die bijdragen aan een duurzame leefomgeving.

Kaart uit de Nationale Omgevingsvisie Kaart uit de Nationale Omgevingsvisie. Anders kijken, anders kiezen

De kaarten

Er zijn kaarten gemaakt voor twee hoofdstukken van de NOVI: voor de ‘Nationale Belangen’ en voor de ‘Prioriteiten’. Nationale belangen zijn belangen die effect hebben op de fysieke leefomgeving en waarbij het Rijk een rol voor zichzelf weggelegd ziet. De kaarten bij dit hoofdstuk geven op hoofdlijnen een beeld van de betreffende belangen. Deze kaarten zijn in intensief overleg met de betrokken departementen opgesteld. Ze laten de ruimteclaim van een belang zien of juist de opgave die aan de basis staat van een belang. Zo toont de kaart ‘Ruimte voor militaire activiteiten’ de huidige ruimteclaim in de vorm van alle huidige militaire terreinen, installaties en zones, maar één van de kaarten bij ‘Bevorderen van gezonde leefomgeving’ juist de locaties waar luchtvervuiling een probleem is. In een aantal gevallen is, op verzoek van de betrokken departementen, ook bestaand beleid in de kaart opgenomen.

Kaart bij nationaal belang 'Bevorderen van een gezonde leefomgeving', onderdeel luchtkwaliteit Kaart bij nationaal belang 'Bevorderen van een gezonde leefomgeving', onderdeel luchtkwaliteit.

De kaarten bij het hoofdstuk ‘Nationale Belangen’ zijn dus vanuit sectoraal oogpunt opgesteld. Door de verschillende lagen over elkaar heen te leggen, kunnen conflicten en kansen getoond worden. Dit is naar onze mening nog te weinig gebeurd en zou bij uitstek gedaan kunnen worden in de regionale uitwerkingen die hieruit zouden moeten volgen.

De opgaven die uit de nationale belangen voortkomen zijn vertaald in vier integrale prioriteiten. Hierin komen complexe en omvangrijke opgaven samen waarbij politieke en maatschappelijke keuzes nodig zijn. In de beschrijving van de prioriteiten wordt richting meegegeven aan deze keuzes. Met de kaarten brengen we deze richtingen ruimtelijk in beeld en ondersteunen we het verhaal wat met de prioriteiten verteld wordt. Dit door bijvoorbeeld bepaalde onderdelen uit te lichten. Zo is er bij een kaart binnen de prioriteit ‘Sterke en gezonde steden en regio’s’ voor gekozen om het bebouwd gebied wat binnen fietsafstand van OV-knooppunten ligt stevig aan te zetten, omdat dit belangrijke plekken zijn voor verstedelijking. Met deze sterke kleuren en het duidelijk zichtbare OV-netwerk ondersteunt de kaart het verhaal van knooppuntontwikkeling.

Kaart bij prioriteit 'Sterke steden en regio's', onderdeel knooppuntontwikkeling Kaart bij prioriteit 'Sterke steden en regio's', onderdeel knooppuntontwikkeling.

De kaarten bij het hoofdstuk ‘Prioriteiten’ kunnen wat ons betreft nog rijker worden door ze aan te vullen met data die bij departementen, in het kader van het ontwikkelen van de kaarten voor ‘Nationale Belangen’, is opgehaald. Door interessante combinaties te zoeken kunnen nog meer onderlinge verwevenheden en spanningen tussen thema’s en opgaven worden weergegeven.

Vereniging Deltametropool en de NOVI

Al sinds de voorbereiding van het Jaar van de Ruimte (2014) werkt Vereniging Deltametropool actief mee aan de ontwikkeling van een nationaal beeld op de ruimtelijke ontwikkeling van Nederland in het kader van de volgende grote Rijksvisie. In verschillende eigen en door anderen geïnitieerde projecten zijn de grote ruimtelijke uitdagingen voor Nederland onderzocht en mogelijke ontwikkelrichtingen verkend.
Zo is recent in samenwerking met het College van Rijksadviseurs en West 8 ‘Panorama Nederland’ gepresenteerd. In lijn met de NOVI wordt hier een gemeenschappelijk en positief toekomstbeeld voor Nederland neergezet: heel herkenbaar maar toch fundamenteel anders. Ook hebben we de afgelopen periode veel ontwerpend onderzoek een podium geboden, zoals met ontwerpstudie De Stad van de Toekomst, wat zich tot inspiratiebron voor de NOVI heeft ontwikkeld. We zijn enthousiast dat we op basis hiervan en het vele andere werk waar we aan gewerkt hebben, nu hebben kunnen bijdragen aan de verbeelding en cartografie van de NOVI.

De kaarten sluiten aan bij het verhaal van de NOVI. Ze dagen uit om anders naar ons land te kijken en ook écht andere keuzes te maken – keuzes die bijdragen aan een duurzame leefomgeving.

De werkwijze

Om vanaf het begin van het traject goed op de hoogte te zijn van de voortgang van de NOVI en gemakkelijk in te kunnen spelen op veranderingen, zijn we als onderdeel van het NOVI-team aan de slag gegaan. Dit gaf ons mogelijkheid onze visie op de kaarten stevig neer te zetten, nieuwe inzichten snel naar voren te brengen en goed aan te voelen aan wat voor soort kaarten er behoefte was. Daarnaast konden we als insiders goed met de betrokken departementen overleggen over de inhoud van de kaarten. Deze goede wisselwerking tussen ons als kaartenmakers en de mensen die de input aan de NOVI gaven, was cruciaal om de kaarten in korte tijd te produceren.

De kaarten zijn te bekijken via deze link en zijn onderdeel van de Ontwerp NOVI. Rond februari 2020 wordt de definitieve NOVI opgeleverd, tot die tijd worden de kaarten verder ontwikkeld. Tips, tricks, data en suggesties zijn daarbij zeker welkom.

terug naar boven terug naar boven