Complexiteit van ruimtelijke vraagstukken en oplossingen

Op donderdag 3 juli 2025 vond de jaarlijkse Dag van de Ontwerpkracht plaats – hét moment waarop ontwerpers, beleidsmakers en denkers uit het hele land samenkomen rond urgente ruimtelijke vraagstukken. Onder het thema ‘Verbonden en verweven’ verkende het programma hoe mensen, systemen en plekken op verschillende schaalniveaus met elkaar verbonden zijn. In een tijd van complexe transities – sociaal, ecologisch en ruimtelijk – liet de dag zien hoe ontwerp als verbindende kracht kan bijdragen aan nieuwe perspectieven en gezamenlijke keuzes voor de toekomst.

Tijdens de Dag van de Ontwerpkracht 2025 stond het thema ‘Verbonden en verweven’ centraal. In een tijd waarin ruimtelijke vraagstukken steeds complexer worden, riep dit thema op tot een herwaardering van de manier waarop we denken, werken en beslissen over ruimte. Het gaat niet meer om losse opgaven zoals woningbouw, klimaat, landbouw, energie en mobiliteit maar om hun onderlinge verwevenheid én de mensen die ermee te maken hebben.

Ontwerp als verbindende kracht

Gedurende de dag onderzochten ontwerpers, beleidsmakers, onderzoekers en bewoners hoe deze opgaven elkaar beïnvloeden op verschillende schaalniveaus: van buurt tot regio, van beleid tot dagelijks leven. In die context kreeg ontwerp een prominente rol als verbindende kracht. Niet alleen door letterlijk verbindingen te leggen in de ruimte, maar vooral door bruggen te slaan tussen sectoren, perspectieven en belangen.

Het programma bood ruimte aan scherpe analyses, persoonlijke verhalen, inspirerende voorbeelden en interactieve werkvormen. Ontwerpers lieten zien hoe zij met hun verbeeldingskracht en procesvaardigheden bijdragen aan maatschappelijke gesprekken: door abstracte transities tastbaar te maken, door anderen uit te nodigen mee te denken, en door spanningen niet uit de weg te gaan, maar juist zichtbaar te maken.

Zo vormde de Dag van de Ontwerpkracht een rijke staalkaart van manieren waarop ruimtelijk ontwerp kan helpen bij het leggen van nieuwe verbindingen tussen stad en land, mens en systeem, beleid en praktijk. Het thema ‘Verbonden en verweven’ bleek daarmee niet alleen richtinggevend, maar ook voelbaar in de opzet, inhoud en sfeer van de dag.

Vitruviuslezing

De dag opende met de Vitruviuslezing, een jaarlijks initiatief van Mooi Nederland (Ministerie van Binnenlandse Zaken en Koninkrijksrelaties), bedoeld om het gesprek over ruimtelijke kwaliteit te verdiepen. Dit jaar werd de lezing verzorgd door de Rijksadviseurs Thijs van Spaandonk (Rijksadviseur voor de Leefomgeving) en Noël van Dooren (Rijksadviseur voor de Fysieke Leefomgeving), die samen reflecteerden op het thema Verbonden en verweven.

Een gedeelde toekomst vraagt om gedeeld ontwerp

In hun gezamenlijke lezing pleitten Van Spaandonk en Van Dooren voor een radicale verbreding van het ruimtelijk gesprek: van technische systeemplanning naar een cultuur van gedeeld eigenaarschap. Ze benadrukten dat ontwerp niet alleen gaat over wat er fysiek verandert, maar vooral over wie er meedoet, wie gehoord wordt, en hoe waarden in de ruimte zichtbaar worden.

Van Spaandonk zoomde in op de noodzaak om systemen als water, energie en mobiliteit opnieuw te verknopen met bodem en landschap. Niet als abstracte infrastructuren, maar als dragers van een toekomstbestendige leefomgeving. “We moeten ons niet afvragen waar we nog ruimte over hebben,” stelde hij, “maar wat er op het spel staat als we ruimte verkeerd gebruiken.”

Van Dooren richtte zich op de cultuur van ontwerp en beleid. Hij sprak over de noodzaak van zorgvuldige afwegingen, het belang van schoonheid en de kracht van verbeelding. “Ruimtelijke kwaliteit is geen luxe, maar een publieke waarde,” betoogde hij. Hij riep ontwerpers en beleidsmakers op om nieuwe verbindingen te leggen tussen natuur en stad, tussen beleid en praktijk, tussen nu en straks.

Samen benadrukten zij dat de grote opgaven van deze tijd klimaat, wonen, landbouw en energie niet los van elkaar te benaderen zijn. Juist in het verweven denken, het verbinden van systemen met gemeenschappen, schuilt de sleutel tot duurzame verandering. Met hun lezing gaven zij een urgente en inspirerende aanzet tot het gesprek dat die dag op vele plekken werd voortgezet.

masterclasses

Aansluitend namen bezoekers deel aan inspirerende masterclasses en excursies, samengesteld door de platformpartners en de gast gemeente Den Haag. Hieronder lichten we drie sessies uit.

Ontwerpers van de 22ste eeuw

De 22e eeuw begint nu. In deze masterclass onderzoeken jonge ontwerpers hun toekomstige rol. Met pitches van Catherine Koekoek (IABR) en Peter Pelzer (TU Delft) start een ontwerpberaad over werkcultuur, profilering en verantwoordelijkheid. Een kritische dialoog namens de generatie die de toekomst vormgeeft.

Met: Stijn van de Ven, Peter Pelzer, Catherine Koekkoek, Daniël Barerro , Nienke Verwaaij-Schaars, Mark van Esdonk, David de Boer en Vera Kuipers

Onze Plek

Tijdens de levendige sessie Onze Plek werd nagedacht over hoe bewoners en gebruikers van een gebied actief betrokken kunnen worden bij grote veranderingen. Hoe voorkom je dat participatie voelt als iets wat te laat komt, of slechts een select groepje bereikt? En hoe zorg je dat het gesprek over de toekomst van een gebied al begint vóórdat er plannen op tafel liggen, met een duidelijke rol voor ontwerpers?
Aan de hand van twee voorbeelden uit het project Onze Plek werd laten zien hoe dit anders kan. In plaats van te starten met plannen, werd aangesloten bij bestaande groepen mensen. Ontwerpers faciliteerden gesprekken over hun ideeën, zorgen en hoop voor de toekomst. Zo werd gewerkt met de “Mei-jongens” uit Zuid-Limburg en met dakloze jongeren in het centrum van Amsterdam. Twee groepen die normaal moeilijk te bereiken zijn, maar voor wie toekomstperspectief juist essentieel is.
De sessie eindigde met bijdragen van bewoners uit het Haagse Laakkwartier. De wijk waar deze editie van de Dag van de Ontwerpkracht plaatsvond. Zij vertelden hoe zij de veranderingen in hun buurt ervaren en hoe ze naar de toekomst kijken.

Met: Met: Eric Dil, Dorien de Voogt, Paul Hoppe, Patrick Rogiers, Ashkan Hashemkhani, Jutta Hinterleitner, Anita Verwoest en bewoners van het Laakkwartier Moderatie: Sophie Stravens

De Waardenmarkt: De werkelijke waarde van de economie

De eerste try-out van de Waardenmarkt plaats tijdens de Dag van de Ontwerpkracht 2025. De sessie, geleid door Corné Strootman (CRa), gaf deelnemers de kans om in gesprek te gaan over de ruimtelijke inpassing van verschillende waarden. Bij binnenkomst ontvingen de deelnemers acht Waardenmuntjes om te investeren in kramen die specifieke waarden vertegenwoordigden, zoals cultuurhistorie, identiteit en strategische autonomie. De marktverkopers probeerden hen te overtuigen van de waarde van hun focus. 

De belangrijkste bevinding was dat de meeste investeringen gingen naar de kramen “Cultuurhistorie en Identiteit” en “Strategische Autonomie”, terwijl waarden zoals toegevoegde waarde en werkgelegenheid minder aandacht kregen. Dit suggereert een verschuiving in prioriteiten binnen de ruimtelijke ontwikkeling. Na de investeringsronde werden de gekozen waarden op een kaart geplaatst, wat leidde tot levendige discussies over de ruimtelijke vertaling en de spanningen door ruimtegebrek. 

De Waardenmarkt bleek een krachtig instrument om gesprekken over maatschappelijke waarden en ruimtelijke keuzes te verdiepen. De sessie biedt een waardevolle basis voor verdere testen en ontwikkeling in toekomstige edities. 

Met: Corné Strootman en Gabriele Caradonna

Podcast

Hoe kan ontwerp helpen om maatschappelijke waarden zichtbaar en bespreekbaar te maken? In deze podcast nam David de Boer plaats, op het Good Place bankje en ging in gesprek over het thema ‘Verbonden en verweven’, de rol van ontwerpers in transities en de kracht van verbeelding in ruimtelijke keuzes.